وبلاگ گروهی کتابداران ایران

خلاصه
چکیده [برگرفته شده از آغاز کتاب]

این اثر نتیجه‌ی بیش از سه دهه تحقیق و جمع‌آوری دکتر دفتری، از زمانی که وی تحقیق خویش را بر تاریخ اسماعیلیه آغاز نمود است. از دهه‌ی ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ تا آن زمان، که لوئیس ماسینیون (۱۸۸۳- ۱۹۶۲) و آصف آ. آ. فیضی (۱۸۹۹- ۱۹۸۱) نخستین کوشش‌ها را برای جمع آوری تحقیقات مربوط به اسماعیلیه متقبل شدند، انتشارات در این زمینه از مطالعات اسلامی رشد چشم‌گیری یافته بود. به طور حتم، افزایش سریع تعداد کتاب‌های مربوط به اسماعیلیه از میانه‌ی قرن بیستم به این سو، انعکاسی از پیشرفت خیره‌کننده‌ی مطالعات اسماعیلی جدید در این دوره است. ابعادی از پیشرفت در این زمینه توسط جیمز د. پیرسون (۱۹۱۱- ۱۹۹۷) در ایندکس اسلامیکوس، و ادامه‌ی آن در فصل‌نامه ایندکس اسلامیکوس تا حدودی، اما به شیوه‌ی معمول به ثبت رسیده است، در حالی که نجیب تاجدین تلاش نمود مجموعه‌ای مفصل و غیرانتقادی در کتابشناسی اسماعیلی خویش فراهم آورد (۱۹۸۵). چنان‌که اکنون می‌دانیم، تحقیقات جدید در مطالعات اسماعیلی تقریباً به طور کامل مدیون بازیابی و مطالعه شمار فراوانی از دست‌نوشته‌های اسماعیلی است که در مجموعه‌های خصوصی هند، آسیای مرکزی، سوریه و یمن در میان دیگر مناطق محفوظ مانده بود. در نگاهی گذرا می‌توان گفت که راهنمای ادبیات اسماعیلی (۱۹۳۳)، که توسط و. ایوانف (۱۸۸۶- ۱۹۷۰) تقریباً بر اساس فهرست المجدوع جمع آوری شده بود، و ویرایش دوم بازبینی شده آن، ادبیات اسماعیلی: مطالعه‌ای در کتابشناسی (۱۹۶۳)، همراه با کتابشناسی ادبیات اسماعیلی (۱۹۷۷)، اثر جاودان پونه والا که بیش از هزار وسیصد عنوان متعلق به بیش از ۲۰۰ مؤلف را در خود جای داده است نقش به سزایی در افزایش دانش ما نسبت به متون اسماعیلی و بازیابی آن‌ها داشته‌اند. باید خاطر نشان نمود که این کتاب‌شناسی جدید تألیف دکتر دفتری، تنها مربوط به منابع اولیّه‌ی منتشر شده‌ای است که توسط اسماعیلیان و یا درباره‌ی آن‌ها نوشته شده است (بخش سوم)، به اضافه‌ی منابع ثانویّه (بخش چهارم) است، و به این ترتیب مکملی برای آثار ایوانف و پونه والا است که به طور کل شامل متون اسماعیلی منتشر نشده هستند. ارزشمندترین کار پروفسور پونه والا مشخص نمودن مکان‌ دست‌نوشته‌های متعدد از هر متن است.دایره‌ی مطالعات ثانویه در کتاب‌شناسی حاضر تنها به تاریخ و تفکر اسماعیلیه محدود نمی‌شود، هر چند که این زمینه‌ها در محور این مطالعه قرار دارند. اسماعیلیه در این‌جا متوسّعانه تعریف شده است تا زمینه‌ای را که برخی صاحب نظران از آن به طور مشخص مطالعات فاطمیان یاد می‌کنند و شامل تاریخ سیاسی، نهادها، هنر و باستانشناسی فاطمیان می‌شود را در برگیرد. به علاوه، موضوعات و زمینه‌های مطالعاتی معیّن جانبی، اما کاملاً مربوط، نظیر اخوان الصفا و رسائل آنان، مدارک گنیزه قاهره و نیز دروزیان، که در اصل در زمان الحاکم، خلیفه‌- امام اسماعیلی فاطمی (م. ۴۱۱/۱۰۲۱) از اسماعیلیان جدا گشتند‌، تا حدودی در آن گنجانده شده‌ است.تلاش بر آن بوده است که تمام کتاب‌های عربی، فارسی و تاجیکی (سریلیک) به طور جامع در این کتاب‌شناسی گنجانده شود. به همین ترتیب، اکثر کتاب‌های منتشر شده به زبان‌های عمده‌ی اروپایی، خصوصاً انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، ایتالیایی، اسپانیولی و روسی، به علاوه منتخبی از دیگر زبان‌ها مانند هلندی و لهستانی در آن گرد آمده است. کتاب‌های به زبان اردو و ترکی چندان مورد پوشش دقیق قرار نگرفته‌اند. به جز چند استثناء، ذکری از کتاب‌های گجراتی و دیگر زبان‌های هندی در این کتاب‌شناسی نیامده است، هر چند منتخبی از ادبیات مذهبی خوجه‌ها، گنان‌ها که به زبان انگلیسی ترجمه شده است در آن گنجیده شده است. به طور حتم، کتاب‌های اسماعیلی به زبان‌های آسیای جنوبی نیازمند کتابشناسی مفصل جداگانه‌ای است. بیشتر ادبیات عامیانه و یا جدلی که به وسیله‌ی گروه‌های مختلف اسماعیلی پدید آمده است، و تعداد زیادی از نامه‌های سرگشاده و دعاوی حقوقی، خارج از حوزه‌ی این کتاب مانده است. بخش چهارم: مطالعات، به طور کامل و یا لااقل در اساس، با اندکی استثناء به کتاب‌ها، بخش‌هایی از کتاب‌های چند جلدی، مقالات، مقالات دائرة‌المعارف، و غیره که درباره‌ی اسماعیلیه نوشته شده‌اند مربوط است. در نتیجه، ذکری از بخش‌ها و یا قسمت‌های مربوط به اسماعیلیه که توسط مؤلف واحدی در دیگر موضوعات اسلامی نوشته شده است به میان نیامده است. در بخش پنجم، منتخبی از رساله‌های دانشگاهی مربوط به اسماعیلیه جمع‌آوری شده است.شیوه‌ی آوانگاری که در این کتاب برای لغات عربی، فارسی، ترکی، و اردو، به اضافه حروف سریلیک استفاده شده است، اساساً همان شیوه‌ی معمول در ویرایش دوم دایرة ‌المعارف اسلام است که با تعدیلات لازم اعمال شده است.مشخصاً این کتابشناسی جامع، برای محققان و عموم دانشجویان مطالعات اسلامی و اسماعیلی، مرجعی مفید و ابزاری اساسی در تحقیق خواهد بود.