معصومه عادلی
مروری بر استانداردهای توصیف آرشیوی

ایجاد نظام هماهنگ اسنادی، از ضروریات اولیه­ای است که کشورها، با هر فرهنگ، دین و سابقه­ای، برای حفظ بهینۀ اطلاعات و پیشینۀ خود، نیازمند آن هستند. برای دستیابی به این آرمان،  نیاز به تحول در وضعیت اطلاع­رسانی مواد آرشیوی و حرکت به­سوی شرایط بهتر دستیابی، با تأکید بر استانداردسازی فعالیت­های آرشیوی بیش­ازپیش احساس می­شود.

استانداردها ممکن است برای ایجاد هماهنگی در یک سازمان یا در بخشی از سازمان­ها، کشورها و یا جهان به­وجود آیند. آرشیویست­ها نیز از استانداردها بهره برده­اند تا  بتوانند هماهنگی لازم را در میان اطلاعاتی که از مجموعه­های حوزه نظارت خود استخراج می­کنند، برقرار سازند. درواقع، استانداردها در طول زمان برای تأمین سیستمی مؤثر و منسجم برای آرشیوها و آرشیویست­ها توسعه یافته­اند. استانداردهای ملی نیز برای سهولت انسجام در داخل آرشیوها و امکان تبادل اطلاعات یکپارچه در بین مخازن آرشیوی تدوین می­شوند.

استانداردهای توصیف آرشیوی در مقایسه با استانداردهایی که برای فهرست­نویسی کتاب­ها در دنیای کتابداری مورد استفاده قرار می­گیرند، جدیدتر هستند. پذیرش این استانداردها از طرف کمیته­های حرفه­ای ملی و بین­المللی و سازمان­های مرتبط با استانداردها بیانگر فهم مشترکی از طبیعت و رفتار آرشیویست­هاست.

آرشیوهای آمریکایی در بحث استاندارها از سنت کتابخانه­ها و سیستم­های کتابشناختی پذیرفته­شده ، مانند قوانین فهرست­نویسی انگلو امریکن برای توصیف و فرمت مارک برای فهرست­نویسی ماشین­خوان، پیروی کرده­اند. در این راستا قوانین توصیفی آرشیو، اسناد شخصی و نسخه­های خطی[1] اولین بار در سال 1983 و توسط هنسن[2] منتشر شد. آرشیوهای کانادا و بریتانیا کمتر از ایالات متحده درگیر سیستم­های کتابشناختی شده­اند و به­خاطر ویژگی­های مجموعه­های آرشیوی خود ، روشی بر اساس اصول آرشیوی اتخاذ کرده­اند. در سال 1990 ، قوانین توصیف آرشیوی[3] در کانادا برای اولین بار منتشر شد. قوانین استاندارد ملی بریتانیا در دستنامۀ توصیف آرشیوی[4] که اولین بار در دهه 1980 منتشر شد، بیان شده است.

در سال 1994 ، استاندارد بین­المللی توصیف آرشیوی توسط شورای جهانی آرشیو[5]  منتشر شد و ویرایش دوم آن با بسیاری از مثال­های کاربردی در سال 2000 در اختیار آرشیوها قرار گرفت. هدف این استاندارد ارائۀ راهنمای کلی برای ساختاربندی توصیف آرشیوی و نیز پیشنهادهایی برای محتوا است. این استاندارد توسط کمیته­ای متشکل از طیف وسیعی از کشورها توسعه یافته که  این امر نشان­دهندۀ تجربه و فعالیت مشترک و جمعی است. حتی کشورهایی که به­طورکامل عضو شورای جهانی آرشیو یا کمیته مذکور نبودند(مثل ایالات متحده) نیز بسیاری از اصول کلی آن را تأیید می­کنند. استاندارد بین المللی توصیف آرشیوی مانند بسیاری از استانداردهای بین­المللی، سندی راهبردی محسوب می­شود که شامل راهنماهای ویژه­ای است و از اعضا می­خواهد تا آنرا به همراه استانداردهای ملی به­­کار برند. همچنین برای مخازن آرشیوی که ممکن است راهنماهایی برای آرشیوهای داخلی خود داشته باشند نیز می­تواند در سطوح مختلف مفید باشد.

چنین استانداردهایی به ارائۀ ویژگی­های اسناد آرشیوی، به­ویژه زمینه و ارتباط آنها با یکدیگر، کمک می­کنند.

 

ایوب نازی
بررسی وضعیت فهرست نویسی نسخ خطی در ایران و ارائه الگوی مناسب

کتابهای خطی گنجینه ارزشمند میراث ملی اند و از دیرباز گردآوری و مجموعه سازی این آثار در بین ملل مرسوم بوده است. برای شناساندن، دسترسی  و استفاده از مجموعه های گردآوری شده نسخ خطی همواره سعی بر آن بوده که با ارائه اطلاعات کتابشناختی و فهرستنگاری به معرفی این آثار بپردازند. فهرست نگاران در اکثر دوره ها جدای از رعایت سبک کلی فهرستنویسی، سلیقه شخصی را در فهرست خود اعمال کرده اند. بر این اساس شیوه های  مختلفی از فهرست نویسی نسخ خطی در ایران پدید آمده است. در دوران معاصر تلاشهایی در جهت یکدست کردن این شیوه ها انجام شده است. پژوهش حاضر به بررسی وضعیت و تفاوت های موجود در فهرستنویسی و تلاش های قرن اخیر در ایران با  تاکید بر پنج کتابخانه بزرگ: ملی، مرعشی نجفی، آستان قدس رضوی، مجلس شورای اسلامی و مرکزی دانشگاه تهران، که دارای مجموعه های غنی نسخ خطی اند پرداخته است.

در این پژوهش با استفاده از روش پژوهش پیمایش توصیفی و روش نمونه گیری طبقه ای جامعه ای به حجم 393 فهرست از بین فهرست های 5 کتابخانه انتخاب شد و داده های مورد نیاز پژوهش با استفاده از سیاهه وارسی از نمونه انتخابی گردآوری شد. دادها ی جمع آوری شده بر اساس روش های آماری توصیفی و استنباطی بر اساس سولات پژوهش تحلیل شد.

نتایج بدست آمده از پژوهش نشان داد فهرستنویسی موجود در ایران به سه دوره 1. سنتی، 2. میانه و 3. مدرن،  قابل تقسیم است، که هر دوره آن دارای شاخصه های بارز خود است. همچنین مشخص شد فهرست های موجود کتابخانه ملی با 58.28 درصد و کتابخانه های مرعشی 51.44 درصد، آستان قدس 50.60 درصد، مجلس شورای اسلامی 45.41 درصد و مرکزی دانشگاه تهران با 38.73 درصد، دارای بیشترین تا کمترین میزان مطابقت با عناصر موجود در سیاهه وارسی و بالتبع قواعد جهانی بودند و میانگین مطابقت کلیه کتابخانه ها با سیاهه وارسی و قواعد جهانی  نیز برابر 48.43 درصد بدست آمد.

نتایج حاصل از آزمون کروسکال والیس نیز  نشان داد که: از میان 38 معیار موجود، بین10 معیار درفهرست های پنج کتابخانه بررسی شده اختلاف معناداری وجود ندارد ولی بین 28 معیار دیگر اختلاف معنادار است. همچنین مشخص گردید که در فهرستنویسی نسخ خطی در ایران به غیر از ساختار کلی فهرست ها درجزئیات فهرست نگاری و فهرست ها الگویی واحد وجود ندارد.

بر این مبنا بر اساس پیشینه و ویژگی های فهرستنویسی ایرانی و قواعد موجود درجهان و همچنین ساختار جدید فهرستنویسی نسخ خطی در کتابخانه ملی الگویی به همراه موارد و مقدمات لازم به عنوان مبنای ایجاد الگوی یکسان ملی و بالتبع آن ایجاد استاندارد ملی فهرستنویسی نسخ خطی پیشنهاد شد.

 

ساناز باغستانی

میزان همخوانی عناصرکاربرگه هاي توصيف اسناد آرشيوي با استاندارد بین المللی توصيف آرشیوی(ایساد) در آرشیو ملي ایران

هدف پژوهش حاضر، بررسی میزان همخوانی عناصر توصیف کاربرگه­های توصیف اسناد آرشیوی با استاندارد بین­المللی توصیف آرشیوی (ایساد) در آرشیو ملی ایران[6] است.  روش پژوهش پیمایشی است و برای گردآوری داده­های پژوهش از ابزار سیاهه وارسی استفاده شد. جامعه آماری مورد بررسی 20789 پرونده­ توصیف شده در کاربرگه­هایی که بر اساس استاندارد بین­المللی توصیف آرشیوی (ایساد) تدوین شده­اند، است. 377 پرونده با استفاده از جدول مورگان و روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای درصدی به عنوان نمونه انتخاب شد. یافته­های پژوهش نشان می­دهد که در شیوه توصیف اسناد آرشیوی استاندارد در این سازمان، عناصر شماره بازیابی، عنوان، سطح توصیف، تعداد/ حجم، دامنه و محتوا، ویژگی­های ظاهری و نیازهای فنی، و یادداشت در کاربرگه­های کاغذی و عناصر عنوان، سطح توصیف، تعداد/ حجم، دامنه و محتوا، زبان/ خط اسناد، ویژگی­های ظاهری و نیازهای فنی، یادداشت، یادداشت آرشیویست و تاریخ توصیف در کاربرگه­های الکترونیکی به طور کامل رعایت شده­اند. همچنین عنصر "نام پدیدآور" در این کاربرگه­ها  نسبت به دیگر عناصرمورد بی­توجهی قرار گرفته است.


[1] Archives, Personal Papers and Manuscripts (APPM)

[2] Hensen

[3] Rules for Archival Description (RAD)

[4] Manual for Archival Description

[5] International Council on Archives (ICA)

[6] . در این مقاله منظور از آرشیو ملی ایران، معاونت اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران است.